Potencjał służb - mapa problemu

1. Potencjał służb - mapa problemu

W latach 80. dwie struktury składały się na wojskowe służby specjalne PRL. Były to Zarząd II Sztabu Generalnego Ludowego Wojska Polskiego (powstały ostatecznie w 1951 r. wywiad zagraniczny) i Wojskowe Służby Wewnętrzne (przekształcone w 1955 r. z Informacji Wojskowej, pełniące rolę kontrwywiadu i żandarmerii wojskowej, a w istocie wojskowej policji politycznej). W 1990 r. z WSW wyłączono żandarmerię, a resztę włączono do Zarządu II SG. Tak powstały organizm nazwano jesienią 1991 r. Wojskowymi Służbami Informacyjnymi i jako osobny Inspektorat podporządkowano Ministrowi Obrony Narodowej. W 1994 r. WSI powróciły do podległości wobec Sztabu Generalnego, by ostatecznie znaleźć się w dyspozycji MON. W 2006 r. ustawa rozwiązała WSI i powołała dwie osobne służby (SKW i SWW), stanowiące centralne organa administracji rządowej.

Zmiany organizacyjne dokonane na przełomie lat 80. i 90. nie miały zasadniczego znaczenia. Służby przez cały czas pełniły rolę aparatu politycznego. Prace Komisji Weryfikacyjnej pozwoliły ujawnić obraz rzeczywistej struktury służb wojskowych: spośród blisko 10 tysięcy działających w 1990 r. w kraju i za granicą współpracowników tych służb aż 2,5 tysiąca to ludzie ulokowani w centralnych instytucjach administracyjnych i gospodarczych kraju. Już samo tylko wyliczenie tych instytucji oraz liczby działających w nich agentów określa rzeczywistą skalę problemu, z jakim Polska musiała uporać się, odzyskując niepodległość po 1989 roku. Zagadnienie to obrazuje poniższe zestawienie, obejmujące 2457 współpracowników uplasowanych w instytucjach cywilnych PRL ⁶

• Urzędy centralne:

Urząd Rady Ministrów - 6 Kancelaria Sejmu - 1 Ministerstwo Spraw Zagranicznych - 108 Państwowy Instytut Spraw Międzynarodowych - 7 Ministerstwo Handlu Zagranicznego - 32 Ministerstwo Handlu Wewnętrznego - 1 Ministerstwo Pracy - 1 inne ministerstwa - 13

Analizy dokonano na podstawie materiału będącego w dyspozycji SKW. Pismo numer SKW/00-68/06

Strona 11 z 374

Urząd ds. Wyznań - 1

• Inne jednostki administracji państwowej:

Główny Urząd Statystyczny - 3 Okręgowy Urząd Górniczy - 1 Państwowy Komitet Normalizacyjny - 2 Zarząd Ruchu Lotniczego - 3 Urząd Gospodarki Morskiej - 3 Urząd Telekomunikacji - 2 Urząd Celny - 1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych - 1

• Sądy i prokuratury - 4

• Samorząd terytorialny (rady narodowe, rady gmin, urzędy wojewódzkie) - 14

• Organizacje polityczne i społeczne (instancje centralne): Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej - 2 Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych - 1 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej - 2 Zjednoczone Stronnictwo Ludowe - 1

Związek Młodzieży Socjalistycznej - 1

Związek Młodzieży Wiejskiej - 1

Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej - 1

Zrzeszenie Studentów Polskich - 4

Centralny Komitet Stronnictwa Demokratycznego - 1

Centralna Rada Związków Zawodowych - 1

Ogólnopolskie Hufce Pracy - 5

Towarzystwo Polonia - 3

Związek Kółek Rolniczych - 1

• Uczelnie i placówki akademickie: Akademia Górniczo-Hutnicza - 7 akademie rolnicze - 17

akademie medyczne - 10 Politechnika Gdańska - 8 Politechnika Krakowska - 4 Politechnika Szczecińska - 18 Politechnika Śląska - 5

Strona 12 z 374

Politechnika Warszawska - 22

Politechnika Wrocławska - 20

inne uczelnie techniczne - 9

Szkoła Główna Planowania i Statystyki - 10

Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu - 7

Uniwersytet Jagielloński - 6

Uniwersytet Łódzki - 4

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - 3

Uniwersytet Wrocławski - 6

Uniwersytet Warszawski - 20

Akademia Wychowania Fizycznego - 3

wyższe szkoły pedagogiczne - 3

wyższe szkoły zawodowe - 7

inne szkoły wyższe - 18

• Studenci

zarejestrowano 342 studentów; najwięcej (106) w latach 1987-1990

• Polska Akademia Nauk - 38

• Instytuty naukowe - 41

• Szkoły:

licea, technika i szkoły zawodowe - 21 szkoły podstawowe - 4

• Redakcje telewizyjne, radiowe i prasowe - 67, w tym: radio i telewizja - 28

Polska Agencja Prasowa - 10

„Rzeczpospolita” - 3

„Trybuna Ludu” - 4

„Sztandar Młodych” - 3

„ITD” - 2

oraz „Chłopska Droga”, „Przegląd Techniczny”, „Sportowiec”, „Głos Szczeciński”,

„Wieczór”, „Tygodnik Polski”, „Radar” i inne redakcje

• RSW „Prasa, Książka, Ruch” - 7

• Instytucje artystyczne i kulturalno-oświatowe, wydawnictwa i drukarnie - 21

• Szpitale i zakłady opieki zdrowotnej - 34

• Banki:

Strona 13 z 374

Bank Handlowy - 5 Pekao SA - 4

Narodowy Bank Polski - 3 inne - 2

• Firmy ubezpieczeniowe - 3

• Centrale Handlu Zagranicznego: Agros - 9

Animex - 9

Baltona - 12

Budimex - 6

Chemitex - 3

Ciech - 22

Coopexim - 6

DAL - 12

Dromex - 2

Elektrim - 24

Hortex - 11

Impexmetal - 35

Kolmex - 3

Megadex - 3

Metalexport - 33

Metronex - 14

Minex - 15

Paged - 6

Pewex - 1

Polcoop - 7

Polimex (Polimex Cekop) - 25

Polservice - 19

Rolimpex - 5

Skórimpex - 12

Stalexport - 8

Textilimpex - 7

Universal - 19

Varimex - 33

Strona 14 z 374

inne - 23

a także:

Polska Izba Handlu Zagranicznego - 2

firmy polonijne - 25

Międzynarodowe Targi Poznańskie - 2

• Przedsiębiorstwa handlowe: Agromet - 17

Centrozap - 19 Centromor - 15 inne - 7

• Przedsiębiorstwa branży zbrojeniowej: Bumar - 12

Cenzin - 1 CZInż - 3 Inter Vis - 1 Steo - 1 Vis - 1

• Przedsiębiorstwa sektora paliwowo-energetycznego: CPN - 3

Gdańskie Zakłady Rafineryjne - 1

Naftobudowa - 1

inne zakłady branży energetycznej - 32

• Huty i kopalnie, sektor górniczy: kopalnie - 11

huty - 9

przedsiębiorstwo handlowe Węglokoks - 14

inne przedsiębiorstwa górnicze - 3

• Zjednoczenia przemysłowe - 7

• Przedsiębiorstwa transportowe i spedycyjne: LOT - 143

PKP - 5

PKS - 15

Hartwig - 15

Polskie Linie Oceaniczne - 36

Strona 15 z 374

Polska Żegluga Bałtycka - 32 Polska Żegluga Morska - 26

• Przedsiębiorstwa związane z gospodarką morską: Dalmor - 9

Nawimor - 3

Polcargo - 10

Polfracht - 8

inne firmy żeglugowe - 6

stocznie - 41

inne przedsiębiorstwa z tego sektora gospodarki - 14

zarządy portów - 10

• Zakłady branży elektronicznej - 32 Nadawcze Stacje Radiowo-Telewizyjne - 3 ośrodki ZETO - 5

• Zakłady branży farmaceutycznej (produkcyjne i handlowe) - 4

• Zakłady branży lotniczej - 8

• Przedsiębiorstwa produkcyjne i handlowe branży motoryzacyjnej - 15

• Zakłady produkcyjne różnych branż - 189

• Przedsiębiorstwa budowlane - 60

• Przedsiębiorstwa komunalne - 23

• Ośrodki badawczo-rozwojowe związane z różnymi gałęziami przemysłu, biura projektowe i konstrukcyjne - 49

• Biura turystyczne i biura podróży: Orbis - 22

Almatur - 3 Gromada - 3 Juwentur - 5 inne - 4 hotele - 2

• Spółdzielczość i spółdzielczość mieszkaniowa oraz administracje mieszkaniowe - 38

• Pojedynczy współpracownicy uplasowani byli ponadto m.in. w: areszt śledczy - 1

biuro zatrudnienia - 1 Drukarnia Skarbowa - 1

Strona 16 z 374

firmy taksówkarskie - 5

Instytut Meteorologii - 1

kluby sportowe - 3

Ludowy Zespół Jeździecki - 1

Mennica Państwowa - 1

obserwatorium astronomiczne - 1

ośrodki szkoleniowe - 3

Państwowa Inspekcja Radiowa - 1

Państwowe Gospodarstwo Rolne - 1

Państwowy Zakład Wychowawczy - 1

Prywatna Szkoła Języków Obcych - 1

Rada Gospodarki Materiałowej - 1

Rejonowy Dozór Techniczny - 1

restauracje - 3

Stacja Kwarantanny i Ochrony Roślin - 1

straż pożarna - 1

Wojskowy Dom Wypoczynkowy - 1

Wrocławski Klub Łączności - 1

Związek Łowiecki - 1

Geneza WSI

W 1980 r. władze komunistyczne – świadome głębokości kryzysu społeczno-gospodarczo-politycznego – przewidywały zasadnicze pogorszenie się sytuacji państw komunistycznych i ograniczenie możliwości oddziaływania na zewnątrz. Spodziewano się zaostrzenia sytuacji militarno-politycznej, a nawet uważano za realny wybuch wojny. W związku z tym postawiono przed oddziałami operacyjnymi wywiadu wojskowego zadanie sformułowania koncepcji utrzymania bezpiecznej łączności między centralą a agenturą działającą w krajach zachodnich⁷. Wybrano plan, który przewidywał stworzenie na terenie pasa krajów neutralnych - ciągnącego się od Skandynawii po południowe wybrzeża Morza Śródziemnego - sieci spółek. Bazować miano na istniejących spółkach polonijnych, ale

⁷ Jeszcze w 1977 r. będący wówczas szefem wywiadu wojskowego Czesław Kiszczak wydał instrukcję operacyjną, która przewidywała skoncentrowanie pracy wokół dwu pionów: Agenturalnego Wywiadu Strategicznego i Agenturalnego Wywiadu Operacyjnego, przy czym ten drugi był wyraźnie faworyzowany. Zgodnie z tą instrukcją i dotychczasową praktyką łączność agenturalna z centralą realizowana była przede wszystkim poprzez oficerów pod przykryciem umiejscowionych w placówkach dyplomatycznych i innych działających za granicą oficjalnych instytucjach PRL. Ta sytuacja uległa zasadniczej zmianie wraz z powstaniem NSZZ „Solidarność”, a następnie po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Patrz Instrukcja Operacyjna z grudnia 1976 r. - Aneks nr 2

Strona 17 z 374

planowano też utworzyć nowe i pozyskać już istniejące spółki zagraniczne. Przedsiębiorstwa te, działając jako legalne firmy gospodarcze, miały być tajnymi ekspozyturami komunistycznego wywiadu wojskowego i koncentrowałyby się na tworzeniu sieci przekazywania informacji od agentury umieszczonej w krajach zachodnich do sowieckiej centrali. Przewidywano, że uruchomienie takiej sieci potrwa do 10 lat. Zakładano, że przedsięwzięcie będzie wymagało dużych nakładów finansowych, bo firmy będą musiały utrzymać się na zachodnich rynkach. Przewidywano także wykorzystywanie jako części składowych systemu łącznikowego firm przesyłających do kraju paczki oraz rozpracowywano pod tym samym kątem międzynarodową łączność systemu TIR.⁸

Komisja w toku pracy zidentyfikowała przynajmniej cztery źródła finansowania sieci firm tworzonych przez wywiad PRL - zapoczątkowane już w latach 80. a kontynuowane później:

⁸ Z zachowanej w IPN teczki 43 Zarządu II Sztabu Generalnego WP (Pion Operacyjny, Oddział Studiów Specjalnych, nr 7466/95/12; nr IPN 001103/177) zatytułowanej „Analiza Metod i Form Pracy Operacyjnej Zarządu II i Wywiadów Sojuszniczych” patrz też Aneks 3.

Strona 18 z 374

1. Były to dochody z przemycanych z Zachodu części komputerowych, chronionych w latach

80. przez COCOM zakazem eksportu do krajów komunistycznych, a niezbędnych obozowi

sowieckiemu w wyścigu zbrojeń. Komisja udokumentowała przynajmniej dwa przypadki

zaangażowania wywiadu wojskowego PRL w operacje tego rodzaju. Pierwszy dotyczył

zorganizowanej w latach 1983-85 przez Grzegorza Żemka i Piotra Kuczyńskiego sieci

pośredników, która – według ówczesnych organów ścigania – miała się składać z około stu

osób odbierających nadchodzące z zachodu paczki z częściami komputerowymi. Paczki te

były z wielkim zyskiem odsprzedawane zorganizowanej przez Żemka i prowadzonego

przezeń agenta penetrującego NSZZ „S” firmie IMPOL. Z kolei IMPOL sprzedawał towar

firmom wojskowym i należącym do MSW. Operacja była możliwa dzięki współdziałaniu

wywiadu wojskowego PRL ze związanymi z nim firmami na zachodzie. Żemek wytypował

do tych działań – obok szwajcarskiej firmy Akerman Electronics – firmę BATAX Wiktora

Kubiaka; współpracował też z firmami wskazanymi mu przez współzałożyciela IMPOL,

Piotra Kuczyńskiego: „Capitami” z Belgii i ICL z Wielkiej Brytanii oraz z firmą Jerzego

Pilcha-Kowalczyka z USA.⁹ Olbrzymie zyski z nielegalnego handlu częściami

komputerowymi zdobywały też IV i VIII departament Centralnego Zarządu Inżynierii,

kierowany w końcu lat 80. przez Jerzego Dembowskiego działającego jako OPP

„WIRAKOCZA”. Sprzedawane do ZSRR i do KRLD części komputerowe przynosiły - jak

stwierdzono w jednym z raportów - zyski rzędu 500-600 tys. USD za jednorazową partię dostaw.¹⁰

2. Wywiad wojskowy zaangażowany był w nielegalne operacje finansowe polegające m.in. na: a. zagranicznych operacjach bankowych typu „PORTOFOLIO” i „AKREDYTYWA”,

przynoszących zyski rzędu 40% rocznie. Źródłem finansowania były m.in. fundusze Central Handlu Zagranicznego; przebieg niektórych z tych operacji znamy dzięki agenturalnym materiałom dotyczącym Grzegorza Żemka.¹¹ Jedną z nich (do dziś nie w pełni wyjaśnioną) była operacja udzielenia BATAX-owi Wiktora Kubiaka kredytu w wysokości 32 mln USD przez Żemka działającego w imieniu BHI (filię Banku Handlowego) w Luksemburgu, gdzie pełnił rolę dyrektora Komitetu Kredytowego; Żemek twierdził zresztą, że pożyczka ta nigdy nie została zrealizowana, a jedynie wydano

⁹Teczka Pracy „DIK” II, IPNz 001257/505 k. m.in. 44,49; p. też Teczka Personalna „DIK” t. I IPN 00704/11 k. 114-128.

¹⁰ Patrz Aneksy nr 4, nr 5, nr 6.

¹¹ Teczka Pracy „AKREDYTYWA” IPN Z/001257/1150 oraz teczka pracy „PORTOFOLIO”, IPN 00704/16

Strona 19 z 374

rodzaj promesy pożyczki.¹² BATAX, jak się wydaje pełnił ważną rolę w strategii wywiadu wojskowego PRL;¹³

b. wykup polskiego długu poprzez Fundusz Obsługi Zadłużenia Zagranicznego, kierowany przez współpracownika wywiadu tw. DIK (Grzegorz Żemek). W działania te Żemek zaangażował m.in. ABI.¹⁴; Żemek został dyrektorem generalnym FOZZ po konsultacjach przeprowadzonych przez wywiad wojskowy i wywiad cywilny. W raporcie napisanym po tych konsultacjach stwierdził m.in., że „zyski jakie można dodatkowo `wycisnąć` z tej operacji sięgają rocznie sumy 500 mln dolarów.”¹⁵.

c. Przejmowanie spadków byłych obywateli polskich zmarłych za granicą. Udokumentowane zyski osiągnięte z tych operacji przekroczyły milion dolarów¹⁶;

d. Handel bronią z terrorystami arabskimi. W planach i zamierzeniach na rok 1990 Oddziału Y (o którego genezie i działaniu więcej niżej) napisano, iż handel bronią powinien stanowić ważne źródło „pozabudżetowego finansowania służb”. Janusz Onyszkiewicz jako Minister Obrony Narodowej wydał dyrektywę aprobującą pozabudżetowe finansowanie wojska¹⁷. Bolesław Izydorczyk wydał zgodę na operację sprzedaży broni do Sudanu i na Łotwę, co miało przynieść służbom zysk 200-400 tys. USD.¹⁸

3. Wywiad zakładał na terenie Polski – poprzez tajnych współpracowników działających w firmach krajowych – wspólne przedsięwzięcia (joint venture), mające przynieść szczególnie

¹² Patrz wyjaśnienia Żemka dotyczące stosunków z firmą BATAX, teczka pracy „DIK” t. 2, IPN BU Z/001257/505, k. 50 oraz 131-142

¹³ Patrz Aneks nr 7, Aneks do protokołu kontroli przeprowadzonej w Banku Handlowym International w Luxemburgu z dn. 24 lipca 1992 r. k. 5

¹⁴ Patrz Aneks nr 7, zeznania Żemka dotyczące ABI w odkupywaniu długu.

¹⁵ Patrz Aneks nr 8, Notatka służbowa, Dotyczy: zmiany miejsca zatrudnienia, Teczka pracy „DIK” t. 3 IPN 00704/16.

¹⁶ Plany nielegalnego przejęcia spadków za granicą pojawiają się po raz pierwszy w „Sprawozdaniu z prac oddziału Y za rok 1985”:

„2. Analiza realizacji zadań operacyjnych. (…) – podjęto próbę przejmowania spadków zagranicznych. Po rozpracowaniu 14 spraw do dalszego prowadzenia zakwalifikowano:

2 spadki z terenu Francji (ŁAW-1 i ŁAW-2) na sumę dwóch milionów franków francuskich; 1 spadek kanadyjski (ŁAW-3) na sumę ponad 1 mln dolarów. (…)”

Od tego roku sprawa przejmowania spadków znajduje się w stałym zainteresowaniu oddziału Y. p. Teczka spraw Oddziału Y IPN 00704/61 k. m.in. 62, 219.

Sprawa ta stała się także tematem notatki instruktażowej zawierającej streszczenie zaleceń oficerów wywiadu przebywających za granicą, gdzie w konkluzji stwierdza się m.in., że:

„ad. 2 Specyfika pracy w konsulatach jest wyraźna. Przede wszystkim przejawia się w olbrzymiej ilości kontaktów osobistych spośród których zawsze można wybrać kontakty cenne dla wywiadu wojskowego. Praca w konsulacie daje również dostęp do dokumentów stanu cywilnego kraju pobytu, dokumentów identyfikacyjnych (np. paszporty), czy spraw spadkowych, z których można czerpać duże kwoty w dewizach na potrzeby wywiadu wojskowego. Nie wykorzystuje się jednak szans na pozyskanie poważnych kwot dewizowych jakie dają spadki z USA. Chodzi tutaj o spadki, co do których nie było możliwości ustalenia spadkobierców w kraju. Procedura przekazywania spadków jest dosyć rutynowa i w przypadku kooperacji dwóch osób - jednej w konsulacie, drugiej w Wydziale Spadków MSZ oraz przygotowaniu odpowiednich dokumentów stanu cywilnego (metryki) przez centralę wywiadu wojskowego stosunkowo szybko można sprowadzić do kraju lub przekazać je osobie w USA kwoty sięgające tysięcy dolarów. Teczka 43. Op. cit. k. 177.

¹⁷ Dyrektywa Ministra Obrony Narodowej J. Onyszkiewicza z dnia 3 grudnia 1992 r.

¹⁸ Patrz rozdział „Nielegalny handel bronią”.

Strona 20 z 374

wielkie zyski. Do takich należała m.in. inwestycja polegająca na założeniu przez LOT oraz powołaną w Chicago firmę ABI kasyna gier hazardowych w Hotelu Marriot w Warszawie. Pośrednikiem w tej operacji – na konto którego ABI przekazało milion dolarów – była spółka BATAX Wiktora Kubiaka.¹⁹

4. Wywiad podejmował też wysiłki powołania firmy telewizyjnej. Pierwotnie zamierzonym celem tych działań miało być ułatwienie plasowania agentury na zachodzie. Tak tłumaczył swoje działanie Grzegorz Żemek, który na zlecenie wywiadu miał podjąć w tej sprawie rozmowy z firmą ITI i reprezentującymi ją Janem Wejchertem i Mariuszem Walterem. Ważną rolę odegrał w tych działaniach pracujący w Filmie Polskim agent wywiadu, ale relacje były bardziej skomplikowane, bo istotną rolę w operacjach FOZZ odgrywał też Weinfeld, mieszkający w Kalifornii obywatel niemiecki pochodzenia polskiego, który m.in. posiadał przedsiębiorstwo medialne. Weinfeld i Żemek zaangażowali się w przejęcie holenderskiej firmy medialnej SEPP i w tym celu Żemek w imieniu FOZZ przekazał pełnomocnictwa należącej do Andrzeja Kuny firmie Biccarco, która wykupiła akcje SEPP.²⁰

W latach 90. budowane wokół dawnego wywiadu (Zarządu II SG) służby wojskowe skoncentrowały swój wysiłek na tworzeniu aparatu krajowego i firm działających pod przykryciem. Konsekwencją tej praktyki było uzyskanie wpływu przez służby na życie gospodarcze i społeczne. Służy kładły też nacisk na zdobywanie pozabudżetowych środków finansowych.²¹

Począwszy od 1983 r. wywiad przechodzi zasadnicze przekształcenia, w wyniku których centralną rolę zaczyna w nim odgrywać nowoutworzony 1 listopada 1983 r. Oddział Y. To temu właśnie oddziałowi, którego większość żołnierzy przeszła przeszkolenie w ZSRR, powierza się realizację zadania reorientacji wywiadu i stworzenia sieci przedsiębiorstw mających stanowić tajne ekspozytury komunistycznych służb²².

¹⁹ Patrz Aneks nr 7.

²⁰ P. m.in. Teczka pracy „DIK” nr 3, k. 94-96, IPN 00704/16 oraz informacje przekazane Komisji Weryfikacyjnej, APW Waldemara Żaka.

²¹ Pełny zakres tych operacji nie jest znany. Opis operacji zamieszczony w rozdziale 4 Raportu oparto na aktach Wydziału

Finansów WSI („Bieżący depozyt walutowy Oddziału Y” cz. II; wg protokołu 00344/POY/88) zawierających dowody

nielegalnych operacji finansowych idących w setki tysięcy dolarów w latach 1989-1993. Oddział Y został formalnie

rozwiązany w 1991 r., ale jego faktyczną kontynuacją był Oddział 2 (później: 22) Zarządu II WSI. Patrz aneks nr 23.

Część dokumentacji w tej sprawie przedstawiono w Aneksie nr 3.

Strona 21 z 374



	1. Potencjał służb - mapa problemu W latach 80. dwie struktury składały się na wojskowe służby specjalne PRL. Były to Zarząd II Sztabu Generalnego Ludowego Wojska Polskiego (powstały ostatecznie w 1951 r. wywiad zagraniczny) i Wojskowe Służby Wewnętrzne (przekształcone w 1955 r. z Informacji Wojskowej, pełniące rolę kontrwywiadu i żandarmerii wojskowej, a w istocie wojskowej policji politycznej). W 1990 r. z WSW wyłączono żandarmerię, a resztę włączono do Zarządu II SG. Tak powstały organizm nazwano jesienią 1991 r. Wojskowymi Służbami Informacyjnymi i jako osobny Inspektorat podporządkowano Ministrowi Obrony Narodowej. W 1994 r. WSI powróciły do podległości wobec Sztabu Generalnego, by ostatecznie znaleźć się w dyspozycji MON. W 2006 r. ustawa rozwiązała WSI i powołała dwie osobne służby (SKW i SWW), stanowiące centralne organa administracji rządowej. Zmiany organizacyjne dokonane na przełomie lat 80. i 90. nie miały zasadniczego znaczenia. Służby przez cały czas pełniły rolę aparatu politycznego. Prace Komisji Weryfikacyjnej pozwoliły ujawnić obraz rzeczywistej struktury służb wojskowych: spośród blisko 10 tysięcy działających w 1990 r. w kraju i za granicą współpracowników tych służb aż 2,5 tysiąca to ludzie ulokowani w centralnych instytucjach administracyjnych i gospodarczych kraju. Już samo tylko wyliczenie tych instytucji oraz liczby działających w nich agentów określa rzeczywistą skalę problemu, z jakim Polska musiała uporać się, odzyskując niepodległość po 1989 roku. Zagadnienie to obrazuje poniższe zestawienie, obejmujące 2457 współpracowników uplasowanych w instytucjach cywilnych PRL ⁶ • Urzędy centralne: Urząd Rady Ministrów - 6 Kancelaria Sejmu - 1 Ministerstwo Spraw Zagranicznych - 108 Państwowy Instytut Spraw Międzynarodowych - 7 Ministerstwo Handlu Zagranicznego - 32 Ministerstwo Handlu Wewnętrznego - 1 Ministerstwo Pracy - 1 inne ministerstwa - 13

	Analizy dokonano na podstawie materiału będącego w dyspozycji SKW. Pismo numer SKW/00-68/06

	*Strona 11 z 374*



	Urząd ds. Wyznań - 1 • Inne jednostki administracji państwowej: Główny Urząd Statystyczny - 3 Okręgowy Urząd Górniczy - 1 Państwowy Komitet Normalizacyjny - 2 Zarząd Ruchu Lotniczego - 3 Urząd Gospodarki Morskiej - 3 Urząd Telekomunikacji - 2 Urząd Celny - 1 Zakład Ubezpieczeń Społecznych - 1 • Sądy i prokuratury - 4 • Samorząd terytorialny (rady narodowe, rady gmin, urzędy wojewódzkie) - 14 • Organizacje polityczne i społeczne (instancje centralne): Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej - 2 Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych - 1 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej - 2 Zjednoczone Stronnictwo Ludowe - 1 Związek Młodzieży Socjalistycznej - 1 Związek Młodzieży Wiejskiej - 1 Związek Socjalistycznej Młodzieży Polskiej - 1 Zrzeszenie Studentów Polskich - 4 Centralny Komitet Stronnictwa Demokratycznego - 1 Centralna Rada Związków Zawodowych - 1 Ogólnopolskie Hufce Pracy - 5 Towarzystwo Polonia - 3 Związek Kółek Rolniczych - 1 • Uczelnie i placówki akademickie: Akademia Górniczo-Hutnicza - 7 akademie rolnicze - 17 akademie medyczne - 10 Politechnika Gdańska - 8 Politechnika Krakowska - 4 Politechnika Szczecińska - 18 Politechnika Śląska - 5 *Strona 12 z 374*



	Politechnika Warszawska - 22 Politechnika Wrocławska - 20 inne uczelnie techniczne - 9 Szkoła Główna Planowania i Statystyki - 10 Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu - 7 Uniwersytet Jagielloński - 6 Uniwersytet Łódzki - 4 Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - 3 Uniwersytet Wrocławski - 6 Uniwersytet Warszawski - 20 Akademia Wychowania Fizycznego - 3 wyższe szkoły pedagogiczne - 3 wyższe szkoły zawodowe - 7 inne szkoły wyższe - 18 • Studenci zarejestrowano 342 studentów; najwięcej (106) w latach 1987-1990 • Polska Akademia Nauk - 38 • Instytuty naukowe - 41 • Szkoły: licea, technika i szkoły zawodowe - 21 szkoły podstawowe - 4 • Redakcje telewizyjne, radiowe i prasowe - 67, w tym: radio i telewizja - 28 Polska Agencja Prasowa - 10 „Rzeczpospolita” - 3 „Trybuna Ludu” - 4 „Sztandar Młodych” - 3 „ITD” - 2 oraz „Chłopska Droga”, „Przegląd Techniczny”, „Sportowiec”, „Głos Szczeciński”, „Wieczór”, „Tygodnik Polski”, „Radar” i inne redakcje • RSW „Prasa, Książka, Ruch” - 7 • Instytucje artystyczne i kulturalno-oświatowe, wydawnictwa i drukarnie - 21 • Szpitale i zakłady opieki zdrowotnej - 34 • Banki:

	*Strona 13 z 374*



	Bank Handlowy - 5 Pekao SA - 4 Narodowy Bank Polski - 3 inne - 2 • Firmy ubezpieczeniowe - 3 • Centrale Handlu Zagranicznego: Agros - 9 Animex - 9 Baltona - 12 Budimex - 6 Chemitex - 3 Ciech - 22 Coopexim - 6 DAL - 12 Dromex - 2 Elektrim - 24 Hortex - 11 Impexmetal - 35 Kolmex - 3 Megadex - 3 Metalexport - 33 Metronex - 14 Minex - 15 Paged - 6 Pewex - 1 Polcoop - 7 Polimex (Polimex Cekop) - 25 Polservice - 19 Rolimpex - 5 Skórimpex - 12 Stalexport - 8 Textilimpex - 7 Universal - 19 Varimex - 33 *Strona 14 z 374*



	inne - 23 a także: Polska Izba Handlu Zagranicznego - 2 firmy polonijne - 25 Międzynarodowe Targi Poznańskie - 2 • Przedsiębiorstwa handlowe: Agromet - 17 Centrozap - 19 Centromor - 15 inne - 7 • Przedsiębiorstwa branży zbrojeniowej: Bumar - 12 Cenzin - 1 CZInż - 3 Inter Vis - 1 Steo - 1 Vis - 1 • Przedsiębiorstwa sektora paliwowo-energetycznego: CPN - 3 Gdańskie Zakłady Rafineryjne - 1 Naftobudowa - 1 inne zakłady branży energetycznej - 32 • Huty i kopalnie, sektor górniczy: kopalnie - 11 huty - 9 przedsiębiorstwo handlowe Węglokoks - 14 inne przedsiębiorstwa górnicze - 3 • Zjednoczenia przemysłowe - 7 • Przedsiębiorstwa transportowe i spedycyjne: LOT - 143 PKP - 5 PKS - 15 Hartwig - 15 Polskie Linie Oceaniczne - 36 *Strona 15 z 374*



	firmy taksówkarskie - 5 Instytut Meteorologii - 1 kluby sportowe - 3 Ludowy Zespół Jeździecki - 1 Mennica Państwowa - 1 obserwatorium astronomiczne - 1 ośrodki szkoleniowe - 3 Państwowa Inspekcja Radiowa - 1 Państwowe Gospodarstwo Rolne - 1 Państwowy Zakład Wychowawczy - 1 Prywatna Szkoła Języków Obcych - 1 Rada Gospodarki Materiałowej - 1 Rejonowy Dozór Techniczny - 1 restauracje - 3 Stacja Kwarantanny i Ochrony Roślin - 1 straż pożarna - 1 Wojskowy Dom Wypoczynkowy - 1 Wrocławski Klub Łączności - 1 Związek Łowiecki - 1 Geneza WSI W 1980 r. władze komunistyczne – świadome głębokości kryzysu społeczno-gospodarczo-politycznego – przewidywały zasadnicze pogorszenie się sytuacji państw komunistycznych i ograniczenie możliwości oddziaływania na zewnątrz. Spodziewano się zaostrzenia sytuacji militarno-politycznej, a nawet uważano za realny wybuch wojny. W związku z tym postawiono przed oddziałami operacyjnymi wywiadu wojskowego zadanie sformułowania koncepcji utrzymania bezpiecznej łączności między centralą a agenturą działającą w krajach zachodnich⁷. Wybrano plan, który przewidywał stworzenie na terenie pasa krajów neutralnych - ciągnącego się od Skandynawii po południowe wybrzeża Morza Śródziemnego - sieci spółek. Bazować miano na istniejących spółkach polonijnych, ale ⁷ Jeszcze w 1977 r. będący wówczas szefem wywiadu wojskowego Czesław Kiszczak wydał instrukcję operacyjną, która przewidywała skoncentrowanie pracy wokół dwu pionów: Agenturalnego Wywiadu Strategicznego i Agenturalnego Wywiadu Operacyjnego, przy czym ten drugi był wyraźnie faworyzowany. Zgodnie z tą instrukcją i dotychczasową praktyką łączność agenturalna z centralą realizowana była przede wszystkim poprzez oficerów pod przykryciem umiejscowionych w placówkach dyplomatycznych i innych działających za granicą oficjalnych instytucjach PRL. Ta sytuacja uległa zasadniczej zmianie wraz z powstaniem NSZZ „Solidarność”, a następnie po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego. Patrz Instrukcja Operacyjna z grudnia 1976 r. - Aneks nr 2

	*Strona 17 z 374*



	wielkie zyski. Do takich należała m.in. inwestycja polegająca na założeniu przez LOT oraz powołaną w Chicago firmę ABI kasyna gier hazardowych w Hotelu Marriot w Warszawie. Pośrednikiem w tej operacji – na konto którego ABI przekazało milion dolarów – była spółka BATAX Wiktora Kubiaka.¹⁹ 4. Wywiad podejmował też wysiłki powołania firmy telewizyjnej. Pierwotnie zamierzonym celem tych działań miało być ułatwienie plasowania agentury na zachodzie. Tak tłumaczył swoje działanie Grzegorz Żemek, który na zlecenie wywiadu miał podjąć w tej sprawie rozmowy z firmą ITI i reprezentującymi ją Janem Wejchertem i Mariuszem Walterem. Ważną rolę odegrał w tych działaniach pracujący w Filmie Polskim agent wywiadu, ale relacje były bardziej skomplikowane, bo istotną rolę w operacjach FOZZ odgrywał też Weinfeld, mieszkający w Kalifornii obywatel niemiecki pochodzenia polskiego, który m.in. posiadał przedsiębiorstwo medialne. Weinfeld i Żemek zaangażowali się w przejęcie holenderskiej firmy medialnej SEPP i w tym celu Żemek w imieniu FOZZ przekazał pełnomocnictwa należącej do Andrzeja Kuny firmie Biccarco, która wykupiła akcje SEPP.²⁰ W latach 90. budowane wokół dawnego wywiadu (Zarządu II SG) służby wojskowe skoncentrowały swój wysiłek na tworzeniu aparatu krajowego i firm działających pod przykryciem. Konsekwencją tej praktyki było uzyskanie wpływu przez służby na życie gospodarcze i społeczne. Służy kładły też nacisk na zdobywanie pozabudżetowych środków finansowych.²¹ Począwszy od 1983 r. wywiad przechodzi zasadnicze przekształcenia, w wyniku których centralną rolę zaczyna w nim odgrywać nowoutworzony 1 listopada 1983 r. Oddział Y. To temu właśnie oddziałowi, którego większość żołnierzy przeszła przeszkolenie w ZSRR, powierza się realizację zadania reorientacji wywiadu i stworzenia sieci przedsiębiorstw mających stanowić tajne ekspozytury komunistycznych służb²².

	¹⁹ Patrz Aneks nr 7. ²⁰ P. m.in. Teczka pracy „DIK” nr 3, k. 94-96, IPN 00704/16 oraz informacje przekazane Komisji Weryfikacyjnej, APW Waldemara Żaka. ²¹ Pełny zakres tych operacji nie jest znany. Opis operacji zamieszczony w rozdziale 4 Raportu oparto na aktach Wydziału Finansów WSI („Bieżący depozyt walutowy Oddziału Y” cz. II; wg protokołu 00344/POY/88) zawierających dowody nielegalnych operacji finansowych idących w setki tysięcy dolarów w latach 1989-1993. Oddział Y został formalnie rozwiązany w 1991 r., ale jego faktyczną kontynuacją był Oddział 2 (później: 22) Zarządu II WSI. Patrz aneks nr 23. 22 Część dokumentacji w tej sprawie przedstawiono w Aneksie nr 3.

	*Strona 21 z 374*