Aneks nr 10
Informacje na temat kursów organizowanych przez GRU i KGB
W materiałach zgromadzonych w sprawie „GWIAZDA” zawarte są sprawozdania uczestników kursów specjalistycznych organizowanych w ZSRR w latach 70-tych i 80-tych dla żołnierzy wojskowych służb specjalnych PRL. Na podstawie tych szczątkowych informacji można prześledzić i scharakteryzować zarówno same szkolenia (w tym ich podział, tematykę) jak i polskich uczestników oraz rozwój ich kariery zawodowej (tylko jednakże w odniesieniu do małej cząstki uczestników kursów). Mamy relacje, które dotyczyły tej grupy osób, nie wiemy co było z pozostałymi, wiadomo, że było ich ponad 250. W ujętych w notatce kursach uczestniczyło ponad sto oficerów z PRL.
Kursy w Moskwie organizowane były przez GRU (dla oficerów Zarządu II Sztabu Generalnego) oraz przez KGB (dla oficerów WSW). Osobną kategorią kursów były te organizowane poza Moskwą, w jednostkach wojskowych, głównie dotyczyły łączności specjalnej, urządzeń radioelektronicznych. Inną grupą szkoleń były kursy w Petersburgu (Leningradzie) dla oficerów Marynarki Wojennej (należy pamiętać, że Flota Radziecka miała swój własny wywiad operujący w basenie Morza Bałtyckiego, w tym w głównych polskich portach: Gdańsku, Gdyni i Świnoujściu).
I. Kursy organizowane przez GRU
1. Kursy całoroczne:
- 28-08-1974 do 25-06-1975 r.
- 30-09-1976 do 24-06-1977 r.
- 29-08-1978 do 27-06-1979 r.
- 30-08-1979 do 25-06-1980 r.
- 07-09-1980 do 25-06-1981 r.
- 29-08-1981 do 24-06-1982 r.
- 31-08-1982 do 25-06-1983 r.
- 09-1988 do 06-1989 r.
2. Program rocznych kursów GRU:
Strona 305 z 374
a)   Szkolenie operacyjne: rola i miejsce wywiadu wojskowego (dalej WW), sposoby i metody pracy werbunkowej (praktyczne określanie stopnia przydatności obiektów do wykonania określonych zadań operacyjnych), kierowanie agenturą, planowanie pracy operacyjnej, legendowanie i przenikanie na teren obiektów w celu wykonania zadań operacyjnych zapobieganie dekonspiracji, rozpoznanie pracy kontrwywiadów państw NATO, psychologia pracy operacyjnej, praca z aparatem pomocniczym (nieagenturalnym), praca z nielegałami, łączność agenturalna, łączność operacyjna: schowki, sygnałówka, wymiana błyskawiczna, łączność radioelektroniczna, zabezpieczenie operacji wywiadowczych. Podstawy funkcjonowania i zadania WW na różnych szczeblach dowodzenia (elementy wywiadu cywilnego).
b)   Szkolenie informacyjne: sposoby zdobywania i opracowywania informacji wywiadowczych, planowanie tych działań, ocena uzyskanych materiałów.
c)   W ywiad radioelektroniczny: główne elementy składowe, charakterystyka, zasady użycia broni elektronicznej w państwach NATO, zasady prowadzenia wojny radioelektronicznej.
d)   Organizacja SZ państw NATO.
e)   Organizacja i metody pracy AWO: zadania, siły, środki organizacyjne, prowadzenie pracy AWO, charakterystyczne cechy pracy werbunkowej, zasady jej prowadzenia, sposoby rozpracowywania i werbowania agentów, przerzut agentury, rodzaje i formy łączności, rola AWO w operacjach armii – frontu.
f)   Praca mobilizacyjna: organizacja, planowanie.
g)   Język obcy. h) Technika specjalna: fotografia, wywoływanie filmów, praktyczne wykonywanie
kamuflaży.
3. Kursy dwumiesięczne:
- 1983 r. od 29-06 do 28-08
- 1987 r. od 01-07 do 25-08
- 07-1989 do 08-1989 r.
4. Cel kursów dwumiesięcznych:
Strona 306 z 374
Zebranie przez organizatorów doświadczeń z zakresu prowadzenia pracy operacyjnej od uczestników kursu, w praktyce zdaniem uczestników organizatorzy nie byli skłonni przekazywać słuchaczom swoich najnowszych doświadczeń.
a)   Szkolenia prowadzone w grupie, najmniejszą grupa narodowa. Zajęcia obowiązkowe, niedopuszczalne zwolnienia z zajęć. Wykłady w godzinach 9-13.30, później nauka własna.
Zajęcia w tym samym budynku co kwatery (na niższych piętrach), tam też biblioteka tajna i pracownie. Budynek zlokalizowany w pobliżu stacji metra „Oktjabrskoje Pole”, kasyna i skrzyżowania ulic Marszałka Bierutowa i Narodnoje Połczew.
Każdą grupę narodową prowadził starszy wykładowca (nie podawano nazwisk). Stałymi wykładowcami byli jedynie oficerowie z techniki specjalnej, pozostali się zmieniali. Każdy z kursantów miał przydzielony nr ewid. (np. 10501 – dziesiąty kurs, piąta grupa, nr ewid. 1).
Na początku kursu opiekun grupy indywidualnie zbierał dane nt. kursantów (dane personalne, czas pracy w WW, doświadczenie w pracy za granicą, znajomość języków, propozycje wykorzystania po kursie).
b)   W 11 przypadkach na 34 żołnierzy ZII SG, po powrocie z kursu GRU w Moskwie przechodzili oni do służby poza wojskiem (SPW), od min. pół roku nawet do 6 lat. W materiałach brak danych na temat zakresu obowiązków oraz miejsca pracy w okresie SPW.
c)   Żołnierze z AWO mieli pierwszeństwo w uczestnictwie w kursach GRU, żołnierze po przejściu do komórek AWO właściwie od razu wysyłani byli do Moskwy. W materiałach pojawiają się również 2 nazwiska oficerów z oddziału Y.
d)   Absolwenci kursów GRU obejmowali stanowiska w attachatach wojskowych na najważniejszych, z punktu widzenia geopolityki zainteresowań wywiadu ZSRR, placówkach PRL. Zarówno przed jak i po 1990 r. oficerowie szkoleni przez GRU wyjeżdżali na placówki do: USA, Wlk. Brytanii, Kanady, RFN, Włoch, Danii, Szwecji, Austrii. Przed 1990 r. odnotowano wyjazdy do: Francji, Holandii, Finlandii, Szwajcarii, Norwegii, Turcji, Syrii, Libanu, Algierii, Egiptu, Chin, Korei i na Kubę. Po 1990 r.
Strona 307 z 374
pojawiły się nowe kierunki: Białoruś, Ukraina, Litwa, Grecja, Rumunia, Chorwacja, Serbia, Izrael, Japonia. Oficerowie AWO wyjeżdżali do Francji, Wlk. Brytanii i Holandii (przed 1990 r.) oraz do Szwecji, Kanady i na Białoruś (po 1990 r.). Oficerowie oddziału Y wyjeżdżali do Algierii (przed 1990 r.) oraz do Wlk. Brytanii (po).
II. Kursy organizowane przez KGB
1. Daty kursów opisanych w materiałach:
- 09-1980 do 06-1981 r.
- 31-08-1982 do 25-06-1983 r.
- 09-09-1985 do 7-03-1986 r.
- 09-1986 do 06-1987 r.
- 09-1987 do 06-1988 r.
2. Program kursów KGB:
Wykładane przedmioty (zakodowane oznaczenia składające się z liter SD – specjalna dyscyplina – oraz cyfr):
SD-1 – przygotowanie taktyczno operacyjne – płk Ryżkow,
SD-2 – kontrwywiad (50 godzin) – ujawnianie rezydentur działających z pozycji placówek dyplomatycznych - płk Aleksander Siemionowicz Naryszkin, SD-3 – kontrwywiad wojskowy, całokształt problemów – płk Worobiew, SD-4 – kryminalistyka (50 godzin) – płk Iwancow,
SD-5 – walka z dywersją ideologiczną przeciwnika (64 godziny) – płk Aleksander Aleksandrowicz Szywerskij, SD-9 – Historia organów bezpieczeństwa ZSRR, SD-11A – prawo administracyjne ZSRR, SD-11B – prawo międzynarodowe, SD-12 – psychologia, pod kątem pracy operacyjnej, SD-17 – organizacja i zarządzanie w pracy KW.
3.   Organizacja kursów:
Strona 308 z 374
Lokalizacja - budynek Fakultetu Zagranicznego Akademii KGB ul. Chawska, okolice stacji metra Szbałowskaja, adres pocztowy 113 162 Moskwa, n/a 680 CCCP, budynek mieszkalny czteropiętrowy, połączony z budynkiem szkolnym, całość otoczona wysokim betonowym murem. Obok Polaków: Węgrzy, Czesi, Bułgarzy (kursy kilkumiesięczne) oraz Wietnamczycy, Mongołowie, Kubańczycy (kilkuletnie). Zdaniem uczestników wykładowcy byli bardziej zainteresowani uzyskaniem informacji na tematy operacyjne i rozwiązania stosowane w Polsce niż na przekazywanie konkretnej wiedzy. Równolegle do kursów dla żołnierzy WSW odbywały się odrębne kursy dla oficerów SB.
4. Zabezpieczenie kursów:
a)   Zarówno sami uczestnicy kursów jak i oficerowie bezpieczeństwa w Ambasadzie PRL w Moskwie przyznają, że Rosjanie zabezpieczali operacyjnie pobyt żołnierzy-kursantów w czasie pobytu w ZSRR. Zarówno sale wykładowe jak i pokoje kursantów zabezpieczone były techniką specjalną (w pokojach były pojedyncze kontakty elektryczne, bez prądu!). Ważną rolę pełnili tłumacze grupy, ich zadaniem było utrzymywanie stałego kontaktu, nie tylko w czasie zajęć ale przede wszystkim „zżywanie” się z grupą i wspólne spędzanie czasu po zajęciach (byli z tego rozliczani przez przełożonych).
b)   Wśród oficerów WP przebywających na akademiach wojskowych w ZSRR była prowadzona praca operacyjna przez oficerów KW (z WSW) delegowanych służbowo do Moskwy. Nie zajmowano się natomiast kadrą WP przebywającą na kursach czy szkoleniach. W latach 1980-1992 na akademiach w ZSRR przebywało 800 oficerów WP, natomiast około 3000 żołnierzy zawodowych ukończyło różne szkolenia. W tym okresie obowiązki oficerów KW pełnili: kmdr Wójcik, kmdr Krupa i płk Kubicki. Wymienieni posiadali OZI na każdej akademii wojskowej w ZSRR (pozyskiwani wśród kadry WP, w kraju lub już w ZSRR). Praca operacyjna prowadzona była za wiedzą KGB i przy jej pomocy. KGB znała agenturę wykorzystywaną przez KW na terenie ZSRR, była przez KGB kontrolowana. Były również przypadki wykorzystywania tej agentury przez KGB w stosunku do ob. ZSRR (za zgodą szefa WSW). KGB podejmowało próby werbunków oficerów WP, zwłaszcza pod koniec ich pobytów na uczelni.
c)   Prowadzono wzajemną wymianę informacji, gł. w sprawach naruszeń przepisów celnych. Poza oficjalną sferą kontaktów, KGB prowadziła inwigilację polskich słuchaczy
Strona 309 z 374
akademii. Szukano zwłaszcza osób „zaangażowanych” politycznie, „handlarzy” – oficerów łamiących przepisy celno-skarbowe, „kobieciarzy”, na ostatnie dwie grupy zbierano materiały kompromitujące.
5. Oceny i wnioski:
-    Należy zauważyć, iż zmiana kierunków geograficznych w wyjazdach na placówki oficerów polskiego WW po 1990 r. nie odzwierciedla zainteresowań polskiej polityki zagranicznej a w tym priorytetów działalności Wywiadu WSI po zmianach geopolitycznych po 1989 r.
-    Dużo większe możliwości przeanalizowania działalności oficerów AWO i Y szkolonych przez GRU mógłby dać wgląd w ich teczki pracy z okresu pobytu na placówkach oraz za czas pełnienia SPW.
-    Osoby szkolone przez GRU były przygotowywane do prowadzenia pracy wywiadowczej i były rozpatrywane jako element aparatu wywiadowczego ukierunkowanego na kraje NATO.
-    KGB szkoliło aparat bezpieczeństwa, którego celem było z jednej strony zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonujących jednostek radzieckich, a z drugiej umożliwienie prowadzenia interesów biznesowych.
Strona 310 z 374